دنیای شگفت انگیز قارچ ها

دنیای شگفت انگیز قارچ ها

قارچ ها یکی از امید بخش ترین موجودات زنده ای هستند که در تحقیقات زیست فناوری مورد استفاده قرار می گیرند. در حال حاضر، قارچ ها به معنای کلی خود، نقش مهمی در صنعت، پزشکی و کشاورزی ایفا می کنند و در واقع صنایع مرتبط با قارچ، یکی از مهمترین و سودآورترین صنایع در سطح جهانی است.

با توجه به اهمیت روزافزون و رو به گسترش قارچ ها در صنایع مختلف، پژوهشگران گروه زیست فناوری قارچ های صنعتی جهاد دانشگاهی مشهد هم طی چند سال تحقیق و بررسی موفق شده اند دانش فنی تولید قارچ های خوراکی دارویی را کسب کنند. البته کارهای پژوهشی این گروه به این بخش خلاصه نمی شود و باید استخراج رنگ از قارچ ها را هم به دستاوردهای ارزشمند آنها اضافه کرد.

زیست فناوری (Biotechnology) ابزاری است که از زمان پیدایش خود یعنی اواخر دهه 1980 تحولی شگرف در تمامی علوم کاربردی بویژه کشاورزی و پزشکی به وجود آورده است، اما باید توجه داشت که امروزه زیست فناوری یک فن صرفا آزمایشگاهی نیست، بلکه موجب ایجاد صنایع بزرگ و تجارت بین المللی در عرصه های غذا و دارو شده و اقتصاد جهانی را به طور محسوسی تحت تاثیر قرار داده است. در این میان، قارچ ها(Fungi) یکی از امید بخش ترین موجودات زنده ای هستند که در تحقیقات زیست فناوری مورد استفاده قرار می گیرند.

   

در حال حاضر، قارچ ها به معنای کلی خود، نقش مهمی در صنعت، پزشکی و کشاورزی ایفا می کنند. در واقع صنایع مرتبط با قارچ، یکی از مهمترین و سودآورترین صنایع در سطح جهانی است.

قارچ های خوراکی در صنایع غذایی (و چندین صنعت دیگر وابسته به آن)، قارچ های دارویی در صنایع داروسازی و قارچ های مولد رنگ در صنایع شیمایی (رنگ، آرایشی، بهداشتی و غیره) کاربردهای فراوانی دارند و همگی جزو قارچهای صنعتی محسوب می شوند.

به گفته حمید رضا پوریان فر،عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی مشهد، هنگامی که از قارچ های دارویی صحبت می شود، منظور فقط قارچ های خوراکی که نقش دارویی نیز دارند، نیست، بلکه هدف اشاره به تمامی قارچ هایی است که ترکیبات مفید دارویی تولید می کنند.

پوریان فر می افزاید: قارچ های دارویی خوراکی و غیر خوراکی یکی از مهمترین و با ارزش ترین منابع دارویی هستند که در بسیاری از کشورهای آسیای شرقی و همچنین جوامع غربی روی ترکیبات دارویی آنها کار می شود.

عصاره های دارویی قارچ

از لحاظ پیشینه، قارچ های دارویی (بویژه قارچهای بزرگ کلاهدار) به مدت طولانی نقش موفقیت آمیزی در درمان نقص های ایمنی بویژه در طب سنتی چین داشته اند. در فارماکوپه های چین، استفاده از بیش از 100 گونه از این قارچ ها برای درمان بسیاری از بیماری ها تشریح شده است. در حال حاضر، بسیاری از فرآورده های دارویی به دست آمده از این قارچها توسط شرکت های بزرگ دارویی در ژاپن، کره و چین تولید می شوند. با این وجود، تاکنون این داروها کمتر در جهان پزشکی غرب مورد استفاده قرار گرفته اند که این امر به دلیل ساختار پیچیده و نداشتن خلوص دارویی قابل قبول آنهاست.

برخی از عصاره ها و ترکیباتی که بتازگی از قارچ های دارویی بدست آمده اند، امید زیادی را به لحاظ داشتن خواص تعدیل کننده ایمنی، ضد سرطان، قلبی عروقی، ضد ویروس، ضد باکتری، ضد انگل و محافظت کننده در برابر هپاتیت و بیماری قند به وجود آورده اند. مطالعات علمی درخصوص قارچ های دارویی، طی دو دهه گذشته به طور فزاینده ای گسترش پیدا کرده است.

این مطالعات ابتدا در ژاپن، کره و چین و سپس در امریکا توسعه پیدا کرد. همچنین گزارش های علمی مربوط در مجلات معتبر پزشکی و علمی به چاپ رسیده است. لذا در آینده، صنایع دارویی توجه ویژه ای به این منابع داشته و خواهند داشت.

یکی از مهمترین قارچ های دارویی، قارچ شی تاکه (نام عمومی: Shiitake، نام علمی: (Lentinula edodes) است. تولید جهانی این قارچ در رتبه سوم و پس از قارچ های دکمه ای و صدفی قرار دارد، اما در برخی از کشورها مانند ژاپن، چین و کره جنوبی، حجم قابل توجهی از تولید سالانه قارچ را شامل می شود. این محصول به طور اعم همانند هر قارچ خوراکی دیگر، نقش مهمی در تامین نیاز غذایی جامعه بشری و به طور اخص، کاربردهای بسیاری در حفظ سلامت و درمان بسیاری از بیماری ها دارد.

به گفته پوریان فر قارچ شی تاکه یک منبع عالی پروتئین، عناصر معدنی (ریزمغذی ها) ویتامین های D و B و دارای چربی و کالری کم است. همچنین مصرف این قارچ به کاهش کلسترول خون کمک می کند. از سوی دیگر، تولید و پرورش قارچ شی تا که موجب استفاده بهینه از ضایعات کشاورزی موجود در کشور می شود. لذا ضروری بود تا روی تهیه اسپاون (مایه تلقیحی قارچ) و به دست آوردن دانش فنی تولید و پرورش این قارچ، پژوهش های جدی صورت گیرد. قارچ ها دارای رنگدانه هایی هستند که در موجودات دیگر یافت نمی شوند یا به میزان بسیار ناچیز وجود دارند.

بنابراین، از حدود 2 سال گذشته، در گروه زیست فناوری قارچ های صنعتی جهاد دانشگاهی مشهد، مجموعه ای از طرح های پژوهشی تدوین و سازمان یافت. هدف اولیه آن بوده است که امکان تولید اسپاون قارچ شی تا که با استفاده از مواد متفاوتی چون خاک اره، ضایعات چوب و دیگر ضایعات بخش کشاورزی و سپس امکان تولید میوه این قارچ در بسترها و شرایط محیطی متفاوت مورد مطالعه و بررسی دقیق قرار گیرد و درنهایت بهترین شرایط برای پرورش آن معرفی شود. مسئولیت این طرح ها به عهده دکتر مجید عزیزی از اعضای شورای علمی این گروه و استادیار دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد است.

در حال حاضر و شاید برای اولین بار در کشور، دانش فنی تولید میسلیوم خالص، تولید اسپاون و تولید و پرورش اندام میوه دهی این قارچ به صورت علمی توسط این گروه گزارش شده است.

این در حالی است که به رغم تولید رو به افزایش جهانی این قارچ، تاکنون در کشور ما اطلاعات منسجم ومنتشر شده ای در مورد تولید این قارچ وجود نداشته و موارد بسیار نادری از تولید آن گزارش شده است.

رنگهایی استثنایی از جنس قارچ

از زمان های بسیار قدیم رنگ های طبیعی همواره مورد توجه بشر بوده است. رنگ های طبیعی به دلیل بالا بودن درجه ایمنی آنها همیشه نقش مهمی در رژیم غذایی بشر داشته اند و برای نسل های متمادی با ایمنی استفاده شده اند. با گذشت زمان و نیاز روزافزون صنایع (نساجی، غذایی، آرایشی و غیره) به رنگ های بیشتر، انسان ناچار به تهیه و تولید انبوه رنگ ها به روش های صنعتی و اکثرا مضر برای سلامت انسان و محیط زیست شد. این درحالی است که تولید و مصرف این رنگ ها موجب آلودگی هوا، سفره های آبهای زیرزمینی و آبهای جاری و همچنین آلودگی زمین های کشاورزی و مراتع و در صنعت غذایی موجب نگرانی عمیق درباره میزان ایمنی مواد رنگ کننده شیمیایی یا مصنوعی در سلامت بدن می شود.

به همین دلیل متخصصان غذایی مانند گذشته های دور به دنبال استفاده مجدد و علمی تر از مواد رنگ کننده طبیعی هستند. دراین میان قارچ ها منابع ارزشمندی برای رنگدانه های طبیعی و ایمن هستند. تعداد رنگدانه های متنوع موجود در قارچ ها بیش از 1000 عدد است. احتمالا مهمترین خصیصه این رنگدانه ها، تنوع زیاد آنهاست. قارچ ها دارای رنگدانه هایی هستند که در موجودات دیگر یافت نمی شوند یا به میزان بسیار ناچیز وجود دارند. قارچ موناسکوس پورپورئوس یکی از مهمترین منابع قارچی برای تولید رنگ است.

لذا در این گروه، قارچ موناسکوس پورپورئوس به یکی از اهداف مهم تحقیقاتی در کشور ما تبدیل شده است.

با توجه به اهمیت این نوع قارچ ها پژوهشگران گروه زیست فناوری قارچ های صنعتی طی یک طرح پژوهشی به مسئولیت مهندس صابری از اعضای شورای علمی این گروه موفق به کسب دانش فنی کشت این قارچ و تولید رنگ قارچی از آن شدند. طی این طرح، کشت پرگنه و تولید رنگ از این قارچ در شرایط آزمایشگاهی بهینه سازی و دانش فنی آن به صورت علمی گزارش شد.

پوریان فر کاربرد این قارچ و رنگ های حاصل از آن را در صنایع داروسازی، غذایی، نساجی، آرایشی و بهداشتی می داند و می افزاید: در حال حاضر این نوع قارچ به منظور استفاده در صنایع از خارج از کشور وارد می شود، ولی در نظر است در آینده نزدیک روی تولید نیمه تجاری رنگ های حاصل از این قارچ کار شود.

به طور کلی فعالیت گروه پژوهشی زیست فناوری قارچ های صنعتی، در عرصه قارچ های خوراکی، دارویی و مولد رنگ است و ماموریت آن، رشد و توسعه صنایع مرتبط با عرصه های مذکوراست.

پوریان فر در پایان می گوید: انتظار می رود با توجه به قابلیت های زیست فناوری، این دانش بتواند از سه طریق اصلی کمک در جهت بهبود ژنتیکی صفات کمی و کیفی قارچ های خوراکی، افزایش بازده استحصال تجاری ترکیبات دارویی و افزایش بازده تولید تجاری پیگمان های رنگی بر توسعه صنایع مرتبط با قارچ تاثیر داشته باشد.

نویسنده :ام هانی رمضانی

منبع : http://isfahanportal.ir